Muhtarlar Akademisi’nde Çankırı Tarımının Geleceği Konuşuldu

Çankırı Karatekin Üniversitesi Gıda ve Tarım Meslek Yüksekokulu öğretim elemanı Dr. Öğr. Üyesi Bekir CENGİL, Muhtarlar Akademisi’nde iklim değişikliğinin tarıma etkilerini, Kızlaryolu Barajı’nın ilimize getireceği fırsatları, suyu akıllıca kullanmanın yollarını ve köylerde atılabilecek somut adımları muhtarlarımızla paylaştı. Sunumun son bölümünde, Antalya’da süren COP31 İklim Zirvesi’nin gündemi Çankırı’daki tarlanın penceresinden değerlendirildi.

Çankırı Valiliği ve Çankırı Karatekin Üniversitesi Bilim İletişim Ofisi koordinasyonunda 9–12 Kasım 2026 tarihlerinde düzenlenen Muhtarlar Akademisi toplantısında, Gıda ve Tarım Meslek Yüksekokulu öğretim elemanı Dr. Öğr. Üyesi Bekir CENGİL “Çankırı’da Yenilikçi Tarım, Su ve Gelecek” başlıklı bir sunum gerçekleştirdi.

Sunumuna “Toprağımız aynı; ama yağmurun ne zaman yağacağı, donun ne zaman vuracağı artık eskisi gibi değil” sözleriyle başlayan CENGİL, konuşmasını su, iklim ve teknoloji olmak üzere üç anahtar kavram üzerine kurdu. Suyun tarımın en kıt girdisi, iklimin riskin kaynağı, teknolojinin ise bu riski yönetmenin aracı olduğunu belirten CENGİL, amacının rakamların içinde kaybolmak değil, her muhtarın köyüne döndüğünde “Bunu bir deneyelim” diyebileceği birkaç fikri yanına koymak olduğunu söyledi.

İklim artık doğrudan tarlanın gündeminde

CENGİL, iklim değişikliğinin uzak bir çevre tartışması olmaktan çıkıp üreticinin gelirini doğrudan etkileyen bir gerçeğe dönüştüğünü vurguladı. Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre 2025 yılında Türkiye’de yağışın uzun yıllar ortalamasının yüzde 27,6 altında kaldığını, normalde 573 milimetre olması beklenen yağışın 415 milimetrede kaldığını hatırlatan CENGİL, aynı yıl sıcaklığın da normalin 1,2 derece üzerinde seyrettiğini ve 2025’in 1964’ten bu yana en kurak yıl olarak kayda geçtiğini aktardı.

Bu tablonun tarladaki karşılığı da ağır oldu. TÜİK verilerine göre 2025’te zirai don nedeniyle kayısıda yaklaşık yüzde 74, elmada yaklaşık yüzde 48 üretim kaybı yaşanırken, ardından gelen kuraklık arpada yüzde 26, buğdayda yüzde 14 düşüşe yol açtı. Buna karşılık büyük ölçüde sulanan şeker pancarında kayıp yüzde 2’de kaldı, mısırda ise üretim arttı. Bu karşılaştırmaya dikkat çeken CENGİL, “Suyu güvenceye almak, aslında rekolteyi sigortalamak demektir” dedi.

İlimizden verilen örnekler de bu dalgalanmayı açıkça gösterdi. Türkülere konu olan Eldivan kirazında 2025’te kuraklık ve zirai don nedeniyle hasat yapılamazken, 2026’da 350–400 tonluk rekolte beklendi. Çankırı’nın içme suyunu karşılayan Güldürcek Barajı’nda ise doluluk oranı Ekim 2025’te yüzde 17 seviyesine geriledi. CENGİL, aynı bahçede, aynı emekle iki çok farklı yıl yaşanmasının bir şans meselesi değil, iklimin yeni karakteri olduğunu belirterek geç çiçeklenen çeşitler, don erken uyarısı, tarım sigortası, su depolama ve tasarruflu sulama gibi araçlarla bu riskin azaltılabileceğini ifade etti.

Çankırı tarımının fotoğrafı: potansiyel ve çözülmesi gerekenler

Sunumda ilin tarımsal yapısı da ayrıntılı olarak ele alındı. Çankırı’nın yaklaşık 240 bin hektar tarım alanı, 142 bin hektar çayır ve merası ile 195 bin hektar ormanı bulunuyor. On bir ilçe ve 368 köyden oluşan ilde Çiftçi Kayıt Sistemi’ne kayıtlı 12 bin 284 çiftçi yer alıyor. Mera ve orman varlığının tarım alanından büyük olmasının hayvancılık ve arıcılık için önemli bir zenginlik olduğunu belirten CENGİL, buna karşın yaklaşık 51 bin hektar alanın, kabaca her beş dekar tarladan birinin, her yıl nadasta beklediğine dikkat çekti.

Bitkisel üretimde buğday ve arpanın hacim olarak öne çıktığı, ancak ili ülke genelinde görünür kılan ürünlerin kavun ve çeltik olduğu vurgulandı. Çankırı, kavunda Türkiye üretiminin yüzde 3,8’ini, çeltikte ise yüzde 3,5’ini karşılıyor. Coğrafi işaretli Eldivan kirazı ve beş bin yıllık Çankırı tuzu ise ilin marka değeri taşıyan ürünleri arasında anıldı. Hayvancılıkta sığırların yüzde 94’ünün kültür ve melez ırklardan oluştuğunu hatırlatan CENGİL, bu hayvanların yüksek verim potansiyelinin ancak kaliteli kaba yem ve silajla ortaya çıkabileceğini söyledi. İlde 164 büyük sera bulunduğu ve 2023’te 1.500 metrekarelik ilk topraksız seranın kurulduğu da paylaşılan bilgiler arasındaydı.

Ankara’ya yakınlık, ulaşım altyapısı, bölgesel teşvikler, temiz toprak ve su, meyveye uygun mikroklimalar ve zengin arı florası ilin güçlü yanları olarak sıralandı. Kuru tarıma ve nadasa bağımlılık, kırsalda yaşlanan nüfus ve göç, artan üretim maliyetleri ve iklim kaynaklı riskler ise çözülmesi gereken başlıca konular olarak öne çıktı. Ürün işleme, paketleme, markalaşma ve pazara erişimin de güçlendirilmesi gereken alanlar olduğu belirtildi.

Kızlaryolu Barajı: büyük fırsat, doğru planlama şartı

Sunumun en çok ilgi gören bölümlerinden biri, Çankırı tarımı için önümüzdeki dönemin en önemli yatırımı olarak nitelendirilen Devrez Kızlaryolu Prof. Dr. Hasan Zuhuri Sarıkaya Barajı oldu. Kurşunlu’ya yaklaşık 7 kilometre mesafede, temelden 92,5 metre yüksekliğindeki baraj yaklaşık 130 milyon metreküp su depolayacak. Baraj, üç ilde toplam 143 bin 860 dekar alanı sulayacak; bunun 58 bin 660 dekarı Çankırı’da, 60 bin 645 dekarı Çorum’da ve 24 bin 555 dekarı Kastamonu’da bulunuyor. Projede 5 megavat gücünde bir hidroelektrik santrali de yer alıyor ve baraj, ilimizin uzun vadeli içme suyu kaynağı olarak planlanıyor. CENGİL, baraj gölü altında kalacak Köpürlü köyü sakinlerinin bu yatırımın en büyük bedelini ödediğini belirterek kendilerine ayrıca teşekkür etti.

Barajın en önemli teknik özelliğinin basınçlı ve borulu sulama şebekesi olduğunu söyleyen CENGİL, tarlanın başına basınçlı su gelmesinin damla ve yağmurlama sulamayı ek pompa masrafı olmadan kullanmayı kolaylaştıracağını anlattı. Ancak asıl kazancın suyun tarlaya ulaşmasıyla değil, planlı ve verimli kullanılmasıyla elde edileceğinin altını çizdi. Bu nedenle su gelmeden önce köylerde toprak analizlerinin yapılması, sulama birlikleri ve işletme modellerinin kurulması, arazi toplulaştırma ihtiyacının belirlenmesi, ürün deseninin pazar ve su bütçesine göre planlanması ve üreticilere sulama eğitimi verilmesi gerektiğini vurguladı.

Yeni su hangi ürünlere yönelmeli?

CENGİL, yeni su imkânının en akıllı kullanım alanlarından birinin yem bitkileri olduğunu belirtti. Sulama suyunun bir bölümünün yonca, silajlık mısır ve diğer yem bitkilerine ayrılmasının, dışarıdan yem alımını azaltarak hayvancılık işletmelerinin maliyetini düşürebileceğini ifade etti. Meyvecilikte modern elma bahçeleri, ceviz, kiraz, vişne, üzüm ve aronya gibi seçenekler; sulama imkânı olmayan kıraç alanlarda ise nohut, mercimek, aspir, lavanta, kekik, adaçayı ve korunga gibi az su isteyen ürünler değerlendirildi.

Ürün seçiminde aceleci davranılmaması gerektiği de özellikle vurgulandı. CENGİL, bir ürüne yalnızca fiyatı yüksek olduğu ya da popüler hâle geldiği için yönelmenin doğru olmadığını; toprak ve su özellikleri, don riski, üreticinin deneyimi, işleme altyapısı ve pazar talebinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

Aynı su, farklı verim: akıllı sulama

Dünyada çekilen tatlı suyun yaklaşık yüzde 70’inin tarımda kullanıldığını hatırlatan CENGİL, su tasarrufunda ilk bakılması gereken yerin tarla olduğunu belirtti. Türkiye’de borulu, kapalı sulama sistemlerinin payının yüzde 6’dan yüzde 35’e çıktığını ve 2028 hedefinin yüzde 45 olduğunu aktardı. Sulama yöntemlerini karşılaştıran CENGİL, salma ve karık sulamada suyun ancak yüzde 40–50’sinin bitkiye ulaşabildiğini, bu oranın yağmurlamada yüzde 70–80’e, damla sulamada ise yüzde 85–95’e çıktığını anlattı. Kabaca, salmayla bir tarlayı sulayan suyun damla sulamayla bir buçuk ila iki misli tarlaya yetebileceğini söyledi. Bununla birlikte, yöntem kadar onu kullanan elin bilgisinin de önemli olduğunu, iyi yönetilen bir karık sulamanın kötü yönetilen bir damla sistemden daha iyi sonuç verebileceğini ekledi.

Toprak nem sensörleriyle çalışan akıllı sulama sistemlerinin ölç, ilet, karar ver ve uygula mantığıyla çalıştığını anlatan CENGİL, uluslararası çalışmalarda bu sistemlerle önemli su tasarrufu sağlandığını, ancak sonuçların iklime, toprağa ve ürüne göre değiştiğini, bu yüzden yerel denemenin şart olduğunu belirtti. Pompa enerjisini düşüren güneş enerjili sistemler ile bitkinin hassas dönemlerinde tam, diğer dönemlerinde kısıtlı su verilmesine dayanan kısıntılı sulama da suyu ve enerjiyi birlikte tasarruf etmenin yolları olarak anlatıldı.

Tarım 4.0: tecrübeye veriyi eklemek

Sunumda topraksız ve çevre kontrollü seracılık, dikey tarım, dronla ilaçlama, dron ve uydu görüntüleriyle tarla takibi, sensörler ve nesnelerin interneti, dijital platformlar, yapay zekâ destekli karar sistemleri, hassas hayvancılık ve biyogaz gibi yenilikçi uygulamalar örneklerle ele alındı. Dronların ilaçlamada zaman ve girdi tasarrufu sağlayabildiği, sensörlerin ise su stresini ve hastalık belirtilerini erken fark etmeye yardımcı olduğu belirtildi.

CENGİL, teknoloji denince akla yalnızca pahalı makinelerin gelmemesi gerektiğini, donu bir gün önceden haber veren bir telefon mesajının ya da toprağın nemini ölçen küçük bir sensörün de teknoloji olduğunu söyledi. Dikey tarım gibi bazı uygulamaların marul, fesleğen, fide ve mikro yeşillik gibi ürünlerde anlamlı olabileceğini, ancak yüksek enerji ve yatırım maliyeti nedeniyle her işletme için uygun olmadığını da hatırlattı. Temel yaklaşımın teknolojiyi amaç hâline getirmek değil, köyün ve üreticinin ihtiyacına uygun aracı seçmek olduğunu vurguladı.

Muhtarlar dönüşümün öncüsü: köyde atılabilecek beş adım

Sunumun muhtarlara özel bölümünde CENGİL, köy ölçeğinde atılabilecek beş somut adım önerdi. Bunlardan ilki, köyün sulanabilir arazisini, su kaynaklarını, hayvan varlığını ve ürün desenini tek sayfada toplayan bir envanter hazırlamak. Böyle bir envantere sahip köylerin, yeni bir destek programı açıldığında hazırlıksız yakalanmayacağını belirtti. İkinci adım, tek başına alınamayan dron, soğuk hava deposu, damıtma ünitesi ya da biyogaz tesisi gibi yatırımları kooperatif ve sulama birlikleri aracılığıyla ortaklaşa değerlendirmek.

Üçüncü adım olarak gençlerin ve kadın girişimcilerin hibe programlarına yönlendirilmesini öneren CENGİL, Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı’nda belirli büyüklükteki projelere yüzde 50, IPARD kapsamındaki seçili tedbirlerde ise yüzde 60–70 oranında hibe verildiğini hatırlattı. Dördüncü adım, yeni bir ürünü ya da sulama yöntemini önce küçük bir örnek parselde birlikte denemek; beşincisi ise TARSİM sigortasını yaygınlaştırmak ve don ile kuraklık uyarıları için köy bazında haberleşme grupları kurmak. CENGİL bu bölümü, “Teknoloji köye tek başına gelmez; onu muhtar, kooperatif ve genç üretici birlikte getirir” sözleriyle tamamladı.

Antalya’daki kararın karşılığı Çankırı’daki tarlada

Sunumun son bölümü, 9–20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı’na (COP31) ayrıldı. Türkiye’nin ev sahipliği ve başkanlığında gerçekleştirilen ve 196 ülkeden 80 bini aşkın katılımcının beklendiği zirvenin gündeminde gıda güvenliği, iklime uyum, sıfır atık, temiz enerji, biyoçeşitlilik ve çölleşmeyle mücadele gibi başlıklar yer alıyor.

CENGİL, bu başlıkların Çankırı için somut karşılıkları olduğunu anlattı. İklime uyum ve finansmanın sulama altyapısı, kuraklığa dayanıklı üretim ve erken uyarı sistemleri anlamına geldiğini; gıda güvenliğinin ise üretimin sürekliliği, yerel üretim kapasitesi ve gıda kayıplarının azaltılmasıyla doğrudan bağlantılı olduğunu belirtti. Hayvansal gübrenin biyogaz tesislerinde değerlendirilmesinin hem enerji üretimine katkı sağlayabileceğini hem de metan salımını azaltabileceğini ifade etti. CENGİL, küresel iklim kararlarının ancak yerelde uygulanabilir projelere dönüştüğünde anlam kazanacağını, “Antalya’da alınan kararın karşılığı, Çankırı’daki tarlada yazılır” sözleriyle özetledi.

Üniversitenin kapısı muhtarlarımıza açık

Toplantının sonunda muhtarlarla yapılan görüşmelerde, Çankırı Karatekin Üniversitesi’nin ve Gıda ve Tarım Meslek Yüksekokulu’nun kapısının muhtarlarımıza her zaman açık olduğu, köylerde karşılaşılan her türlü tarımsal sorunun çözümü için işbirliği yapılabileceği vurgulandı. Toprak analizi, örnek parsel kurulumu, üretici eğitimleri ve uygulamalı bilgi paylaşımı gibi alanlarda köylerle birlikte çalışmaya hazır olunduğu ifade edildi. Ayrıca köylerdeki tarımsal faaliyetlere yönelik tarla günleri ve hasat organizasyonları düzenlenebileceği, bu çalışmaların belediyeler ve İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ile işbirliği içinde yürütülebileceği belirtildi.

Toplantıdan öne çıkan ortak mesaj; suyu gelmeden planlamak, toprağı tanımadan ürün seçmemek, üretimi pazarla birlikte düşünmek, iklim risklerine karşı hazırlıklı olmak ve teknolojiyi köyün ihtiyacına göre kullanmak oldu. Muhtarlarımızın yoğun ilgi gösterdiği toplantı, köylerde başlatılacak küçük ama kararlı adımların zamanla Çankırı tarımında daha dirençli ve katma değerli bir dönüşüme zemin hazırlayacağı inancıyla sona erdi.